beter leren door te spelen

Train metacoginitieve vaardigheden met spellen


De term spelend leren of spelenderwijs leren is over het algemeen bekend. Met name jonge kinderen kunnen zich door middel van spel nieuwe kennis ontdekken en concepten eigen maken. Door winkeltje te spelen leren kinderen de basis van economische principes. Met het bouwen van een hoge toren leren ze over constructies (en als de toren omvalt, ook over zwaartekracht). En in een bordspel wordt door het gooien van een dobbelstenen en het verplaatsen van een pion het tellen en de telrij geoefend.

Als het accent wordt verlegd van het verwerven (ontdekken) van nieuwe kennis naar vaardigheden om te leren, blijkt dat door het spelen van spellen spelenderwijs juist ook deze vaardigheden eigen gemaakt kunnen worden. Sterker nog, als een leerkracht effectief deze vaardigheden benoemd en evalueert met kinderen, dan zullen zij deze ook kunnen toepassen bij hun reguliere opdrachten op school.

EFFECTGROOTTES

In het boek "Visible Learning" laat onderwijswetenschapper John Hattie (2009) zien wat wel en niet een positieve bijdrage heeft op het leerproces en rendement. Hij synthetiseerde daarvoor ruim 900 meta-analyses, waarbij in totaal ruim 50.000 onderwijsonderzoeken en 240 miljoen studenten betrokken waren. Hattie stelde een "effectgrootte" vast voor verschillende invloeden op onderwijs (bijvoorbeeld: wat is de effectgrootte van huiswerk laten maken, doubleren, feedback geven, enzovoort) en herkende dat het kantelpunt van deze effectgroottes ligt op 0.4. Alles met een "effect op leren" onder de 0.4 moet nog eens onder de loep worden genomen, aangezien de waarde ervan twijfelachtig is. Invloeden met een effect boven de 0.4 zijn de moeite waard. En hoe groter de effectgrootte, hoe waardevoller het is. 

METACOGNITIE

De 150 invloeden invloeden op de leerprestaties volgens Hattie staan in zijn boek op volgorde van effectgrootte. Op de 7e plaats staat met een effectgrootte van 0.69 metacognitieve strategieën (op basis van 63 onderzoeken omtrent dit onderwerp). En juist deze metacognitieve strategieën komen aan bod bij het spelen van spellen.

Metacognitie is de term die we gebruiken om "leren over leren" aan te geven. Waar bestaat leren uit. Metacognitie geeft aanknopingspunten om met leerlingen over hun leerproces te praten en er inzicht in te krijgen. Je kunt bijvoorbeeld wel met leerlingen praten over hun inzet, maar dat is niet genoeg. Je moet ook uitleggen wat het betekent om moeite te doen voor een taak.

Het leuke van het spelen van spellen is dat intelligentie of kennis vaak geen doorslaggevende rol speelt om een spel te winnen. Juist het reflecteren op je spelplan, het doorzien van het spelmechanisme en te bedenken hoe je daar een volgende keer je voordeel mee kunt doen, ontwikkelen je als speler. Daarmee oefen je onbewust ook de vaardigheden die een rol spelen om beter te kunnen leren. Of zoals Hattie zelf zegt: "Als een taak ingewikkeld is, bepalen voornamelijk de metacognitieve vaardigheden en niet het intellectuele vermogen het leerresultaat".

LEER-KRACHTEN

Er bestaan verschillende indelingen van metacognitie. Hieronder volgt een indeling volgens Shirley Clarke uit het boek Leren zichtbaar maken met Formatief Assessment (2014), die zij leer-krachten noemt:

- concentreren 
- niet opgeven 
- samenwerken 
- nieuwsgierig zijn 
- proberen 
- je fantasie gebruiken 
- jezelf blijven verbeteren 
- genieten van het leren 

Deze leer-krachten kunnen prima worden geoefend met het spelen van spellen. Het gebruik van deze vaardigheden zal tijdens het spelen onbewust plaatsvinden. Het benoemen van deze vaardigheden en aangeven hoe deze toegepast kunnen worden in het reguliere leerproces kan een boost geven aan het leren leren.

Laten we deze leer-krachten eens nader bekijken. Voordat een spel gespeeld kan worden, moeten de spelregels worden uitgelegd. Iemand zal zich op moeten werpen als de uitlegger (wat als een vaardigheid op zich is). Maar ook de anderen moeten goed luisteren naar deze uitleg. Deze basale eerste stap bevat veel elementen van  samenwerken . Luisteren naar elkaar, je aanpassen aan de ander en (durven te) vragen als een (spel)onduidelijk is. Daarnaast spelen verschillende aspecten van samenwerken natuurlijk een rol tijdens het spel. 
Concentreren  betekent focussen op een taak. In een spel moet je bedenken hoe je het spel wint (een doel gaat bereiken). Daarvoor moet je een plan maken en uitvoeren. Anders dan bij een reguliere leertaak heb je bij een spel te maken met onverwachte factoren (de dobbelsteen kan anders rollen, anderen zitten je dwars, enz.), dus een mate van flexibiliteit speelt ook een belangrijke rol. Als het even tegenzit, moet je  niet opgeven  en steeds zoeken naar nieuwe strategieën. Niet alles zal de eerste keer direct het gewenste resultaat opleveren. Juist nieuwe strategieën  proberen en van je fouten leren maakt je beter (in het spel). 
Een plan maken kan natuurlijk alleen als je het spel doorziet. Je moet weten wat je moet doen om te winnen en welke aspecten daarbij van belangrijk zijn. Bij het spel Catan bijvoorbeeld moet je grondstoffen verzamelen. Deze grondstoffen krijg je door je gebouwen op posities op het speelbord te plaatsen. Een opmerkende speler zal zien dat bepaalde posities gunstiger zijn omdat de getallen daarbij gemakkelijker gegooid kunnen worden. Zeven gooi je vaker met twee dobbelstenen dan twaalf. Dit opmerken is een voorbeeld van  nieuwsgierig zijn , het herkennen van patronen en verbindingen. 
Een overwinning mag je vieren (= genieten van leren ). Maar zelfs als je het spel niet wint, zullen er dingen in het spel zijn, waar je trots op mag zijn. Misschien biedt niet winnen juist nog meer kansen. Het geeft je stof om na te denken hoe je het de volgende keer beter kunt doen en aanknopingspunten om  jezelf te verbeteren

WERKVORMEN EN MATERIAAL

Pumpkin Games gelooft in de kracht van spellen in het onderwijs. Wij denken mee over welke werkvormen geschikt zijn om deze metacognitieve vaardigheden. Concrete voorbeelden en uitwerkingen verzamelen en delen wij via Pumpkin Games Academy. Daarnaast ontwikkelen wij leerlijnen en additioneel materiaal om de educatieve kracht van spellen te versterken.